Son yıllarda genom teknolojileri alanındaki hızla gelişmeler sonucu biyobankalar biyoteknolojinin temel unsurları haline gelmiştir. Biyobankalar, standart kalitede biyomateryal ve ilişkili klinik ve genomik veriyi işleme potansiyeline sahip altyapılar olmalarının yanı sıra, yüksek çıktılı Ar-Ge çalışmalarına kaynak oluşturan, akademi ve özel sektörü bir araya getiren, ulusal ve uluslararası bağlantıları olan ekosistemlerdir.
Biyobankalar ile biyolojik örneklerin doğru zamanda doğru şekilde toplanması standardize edilebilmektedir. Periferik kan, plazma, serum, kandan izole edilen tek çekirdekli hücreler, solid doku, idrar, dışkı, tükürük, izole RNA ve DNA en yaygın biyolojik örnek türleri arasında sayılabilir. Bu örnekler farklı bireylere ait olabilir veya aynı bireyin farklı zamanlarda farklı biyolojik kaynaklarından toplanmış da olabilir. Biyobankalarda uygun koşullarda saklanan bu örnekler ile retrospektif çalışmalar yapılabilir. Örneğin bir bireyden değişik zamanlarda toplanan kan örneğinde hastalıkla ilişkili bir biyobelirtecin takibi yapılabilir ve bu zaman gruplarında bu bireyin saklanan klinik verisiyle sonuçlar bağdaştırılabilir. Biyobankayı bu noktada kişisel örnek koleksiyonlarından ayıran kilit unsurlar kalite güvencesi, ulaşılabilirlik, her örneğe ait veri (klinik, omik, demografik vb.) ve artan örnek sayısıdır. Özellikle nadir hastalık çalışmalarında ortak bir havuzda toplanan örnekler ve her bir örneğin ilişkili verisi ile istatistiksel olarak anlamlı sonuçlara ulaşılabilir.
Biyobankalar arası harmonizasyonun sağlanması ile farklı biyobankalar bir bütünün parçaları olmakta, uyum sorunu çözülerek tüm biyobankaların bir nevi aynı dili konuşması sağlanmaktadır. Benzer standartlarda korunan örnek ve verinin farklı biyobankalar arasında görünürlüğü ve gerekliyse yasal çerçevede paylaşılması sağlanarak örnek havuzu arttırılabilir.
Bir biyobanka kurgulanırken geleceğe yönelik projeksiyonlar yapılmalıdır. Zaman biyobankanın en önemli bileşenidir. Şu an depolanan örneğin belki 10 sene sonra kullanılacağı öngörülmeli, dolayısıyla örneğin işlenme ve saklama koşulları bu projeksiyona göre şekillenmelidir. Zamana karşı sürdürülebilirlik de önemlidir. Yüksek bir bütçe ile kurulan altyapının zaman içinde geliştirilmesi, bakımı, sarf malzemesinin karşılanmasını sürdürebilmek için kurumsal bir işletim modeli gerekmektedir. Aynı zamanda insana yatırım yapıp uzmanlaşacak personel için kaynak yaratmak gerekmektedir. Biyobankalarla birlikte kişisel verinin saklanması ve paylaşımı da gündeme gelmektedir. Dolayısıyla biyobanka uzmanlarının çözümlemeye çalıştığı konuların başında biyobankaların etik, soysal ve hukuksal boyutları önem kazanmaktadır.
Bir altyapının ötesinde konumlanan biyobankaların sürdürülebilirliği kompleks süreçlerle düzenlenmektedir. Bu doğrultuda, İstanbul Üniversitesi Aziz Sancar Deneysel Tıp Araştırma Enstitüsü tarafından (İÜ, Aziz Sancar DETAE) yürütülen ve İstanbul Kalkınma Ajansı tarafından desteklenen ‘Geleceğe Yatırım: BİYOBANKA’ adlı proje 2015 Eylül ayında hayata geçirilmiştir. Bu proje ile eş zamanlı olarak İÜ, Aziz Sancar DETAE bünyesinde bir Biyobanka Birimi kurulmuştur. Bu birimin faaliyetleri arasında ilişkili projelere destek vermek, ulusal ve uluslararası platformda bilgi birikimi sağlamak, eğitim ve araştırmaya destek sağlamaktır. Birim temsilcilerini aktif olarak yer aldığı projeler arasında yine İstanbul Kalkınma Ajansı Destekli İSTisNA - İStanbul Tanısız ve NAdir Hastalıklara Çözüm Platformu başlıklı bir fizibilite projesi (2018-2019) sayılabilir. İSTKA tarafından bu fizibilite projesinin güdümlüye çevrilmesi onaylanmış ve Eylül 2022’de Acıbadem Üniversitesi ile birlikte hayata geçirilmiştir. İSTisNA Projesinin amacı tanısız ve nadir hastalıklar gibi önemli bir dezavantajlı grubun tanı ve tedavisine yönelik çözümler üretmektir. Bu amaç doğrultusunda üniversite, sanayi, kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşlarının iş birliği ile engelliliğin azaltılmasına veya artmasının önlenmesine yönelik “İSTisNA Platformu” kurulacaktır. İSTisNA, öncelikle fiziksel ve örgütsel olarak yapılanacak, araştırıcıların, sivil toplum kuruluşlarının ve nadir hastalıklar alanında çözüme yönelik bir fikri veya çözüm bekleyen bir sorunu olan herkesin yararlanabileceği bir ortam oluşturacaktır. İSTisNA özellikle tanı alamamış bireyler için bir konsey görevi üstlenip bu bireylerin tanı ve tedavi süreçlerine ulaşabilmelerini destekleyecektir. İSTKA tarafından iki sene süresince desteklenecek olan bu projenin Biyobanka Birimi koordinasyonunda sürdürülebilir bir yapıya dönüşmesi hedeflenmektedir. Biyobanka birimi üyeleri aynı zamanda biyobanka konusunda çeşitli proje, makale ve bildirilerle de uluslararası platformlarda paylaşım yapmaktadırlar.
Birim Sorumluları
Prof. Dr. Sibel Aylin Uğur İşeri
Prof. Dr. Müge Sayitoğlu
Biyobanka biriminden görüntüler